Współczesne zagrożenia społeczne wśród dzieci i młodzieży – dane z badań jako prognoza wyzwań na 2026 rok

Analiza aktualnych badań ogólnopolskich oraz diagnoz lokalnych realizowanych w gminach i powiatach pokazuje jednoznacznie, że zagrożenia społeczne wśród dzieci i młodzieży nie mają charakteru incydentalnego, lecz są zjawiskami trwałymi, które w 2026 roku będą stanowiły jedno z kluczowych wyzwań dla systemu oświaty, pomocy społecznej i profilaktyki.

Pogarszająca się kondycja psychiczna dzieci i młodzieży

Dane z badań prowadzonych w ostatnich latach wśród uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych wskazują na systematyczny wzrost problemów emocjonalnych i psychicznych. Coraz większy odsetek młodych osób deklaruje:

• częste obniżenie nastroju,

• poczucie przeciążenia psychicznego,

• trudności w radzeniu sobie ze stresem szkolnym i społecznym,

• brak wiary we własne możliwości.

W diagnozach lokalnych realizowanych w gminach w latach 2023–2025 regularnie pojawiają się wyniki pokazujące, że co najmniej co trzeci uczeń doświadcza długotrwałego stresu lub napięcia emocjonalnego, a znaczna grupa nie potrafi wskazać dorosłej osoby, do której mogłaby zwrócić się po pomoc. Prognozy na 2026 rok wskazują, że bez systemowych działań profilaktycznych problemy zdrowia psychicznego będą narastać, szczególnie w młodszych klasach szkół podstawowych.

Z tego względu jednym z kluczowych obszarów profilaktyki pozostaje wzmacnianie kompetencji emocjonalnych, poczucia sprawczości i odporności psychicznej, realizowane poprzez regularne zajęcia wychowawcze, warsztaty i pracę z grupą.

Cyberprzemoc, hejt i nadmierne korzystanie z mediów cyfrowych

Badania uczniów prowadzone w skali ogólnopolskiej oraz lokalnej jednoznacznie pokazują, że kontakt z przemocą rówieśniczą w internecie stał się zjawiskiem powszechnym. Znaczna część młodzieży deklaruje:

• doświadczanie hejtu lub wykluczenia w sieci,

• obserwowanie przemocy wobec innych,

• brak wiedzy, gdzie szukać pomocy w sytuacji cyberprzemocy.

Równolegle rośnie skala problemowego korzystania z telefonu, mediów społecznościowych i gier, co znajduje odzwierciedlenie w:

• zaburzeniach koncentracji,

• problemach ze snem,

• obniżeniu relacji rówieśniczych w świecie rzeczywistym.

Dane z badań wskazują, że w 2026 roku profilaktyka cyfrowa nie może być działaniem okazjonalnym, lecz powinna stanowić stały element programów wychowawczo-profilaktycznych szkół, obejmując zarówno uczniów, jak i rodziców oraz nauczycieli.

Osłabienie relacji społecznych i narastająca samotność

W wielu diagnozach społecznych realizowanych w gminach w ostatnich latach powtarza się wniosek o pogłębiającej się samotności dzieci i młodzieży, mimo stałego kontaktu online. Badani uczniowie coraz częściej wskazują na:

• trudności w nawiązywaniu relacji,

• brak poczucia przynależności do grupy,

• niskie zaufanie do rówieśników.

Zjawisko to ma istotne znaczenie prognostyczne – brak kompetencji społecznych i relacyjnych zwiększa ryzyko:

• problemów psychicznych,

• zachowań ryzykownych,

• konfliktów rówieśniczych i przemocy.

W perspektywie 2026 roku jednym z kluczowych wyzwań będzie systematyczne rozwijanie umiejętności społecznych, integracja zespołów klasowych oraz odbudowywanie relacji opartych na współpracy i empatii.

Wczesny kontakt z zachowaniami ryzykownymi

Dane z badań uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych wskazują, że wiek inicjacji alkoholowej i nikotynowej pozostaje niski, a w części środowisk obserwuje się również kontakt z substancjami psychoaktywnymi oraz zachowaniami o charakterze uzależnień behawioralnych.

Prognozy na 2026 rok pokazują, że:

• działania jednorazowe i informacyjne są niewystarczające,

• skuteczna profilaktyka musi mieć charakter długofalowy,

• konieczne jest łączenie profilaktyki uzależnień z pracą nad emocjami, relacjami i samooceną.

Profilaktyka w 2026 roku – jakie programy są finansowane i jakie są dostępne środki?

W 2026 roku podstawą realizacji działań profilaktycznych pozostają programy finansowane ze środków publicznych, w szczególności:

• gminne programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii, finansowane z opłat za zezwolenia na sprzedaż alkoholu,

• działania realizowane w ramach Narodowego Programu Zdrowia,

• programy profilaktyczne i wychowawcze w systemie oświaty,

• zadania zlecane organizacjom pozarządowym ze środków centralnych i samorządowych.

Jednocześnie obserwuje się coraz silniejszy nacisk instytucji finansujących na jakość i skuteczność działań, a nie tylko ich liczbę. Oznacza to większe zapotrzebowanie na:

• programy oparte na diagnozie,

• spójne działania długofalowe,

• profesjonalne materiały profilaktyczne wspierające pracę nauczycieli i specjalistów.

W tym kontekście realnym wsparciem dla szkół i samorządów są narzędzia profilaktyczne, scenariusze zajęć, gry edukacyjne i materiały dydaktyczne, które umożliwiają prowadzenie działań zgodnych z aktualnymi kierunkami polityki zdrowotnej i społecznej państwa – takie jak rozwiązania dostępne w ofercie profilaktykapozytywna.pl.

Na zakończenie warto podkreślić, że realne przeciwdziałanie opisanym zagrożeniom nie zawsze wymaga kosztownych, zewnętrznych programów. Szkoły i lokalne społeczności już dziś mogą podejmować skuteczne działania, budując codzienną kulturę relacji, uważności i obecności „tu i teraz”. Kluczowe znaczenie mają inicjatywy wzmacniające kontakt bezpośredni: akcje społeczne i wolontariackie angażujące młodzież w realne sprawy lokalne, projekty uczniowskie oparte na współpracy, zajęcia sportowe i artystyczne, a także tworzenie bezpiecznych przestrzeni do rozmowy i bycia razem bez ekranów. Równie ważne jest konsekwentne towarzyszenie młodym ludziom w świecie cyfrowym – nie poprzez zakazy, lecz przez rozmowę, uczenie krytycznego myślenia, stawianie jasnych granic i pokazywanie atrakcyjnych alternatyw offline. Szkoła i społeczność, które są obecne, dostępne i autentyczne w relacjach z młodzieżą, mogą skutecznie wzmacniać jej odporność psychiczną, poczucie sprawczości i umiejętność budowania zdrowych relacji – także w rzeczywistości cyfrowej, która nie musi wypierać świata realnego, lecz może go uzupełniać.

W kontekście narastających zagrożeń społecznych szczególnego znaczenia nabierają również wyjazdy edukacyjne i integracyjne organizowane dla dzieci i młodzieży – zarówno w formule białych i zielonych szkół, kolonii, jak i krótszych wycieczek klasowych. Tego typu wyjazdy tworzą unikalną przestrzeń do budowania relacji offline, wzmacniania kompetencji społecznych, uczenia samodzielności oraz poznawania siebie i innych w nowych, bezpiecznych warunkach. Dzieci uczą się współpracy, odpowiedzialności za siebie i grupę, radzenia sobie z emocjami, rozwiązywania konfliktów oraz funkcjonowania poza schematem codziennych ról szkolnych i rodzinnych. W praktyce przekłada się to na wzrost poczucia sprawczości, pewności siebie i odporności psychicznej, a także na ograniczanie poczucia samotności i wykluczenia. Dla szkół i samorządów są to działania o wysokiej wartości profilaktycznej, szczególnie gdy realizowane są przez doświadczonych organizatorów wyjazdów edukacyjnych, takich jak Włóczykij (https://www.wloczykij.edu.pl/), którzy łączą aktywny wypoczynek z przemyślanym programem wychowawczym i integracyjnym, dostosowanym do potrzeb dzieci i młodzieży.

 

Uzupełnieniem działań środowiskowych i wyjazdowych powinny być systematycznie realizowane warsztaty, diagnozy oraz szkolenia skierowane do dzieci i młodzieży, a także do kadry pedagogicznej i instytucji pracujących z młodymi ludźmi. Rzetelna diagnoza lokalnych zagrożeń i potrzeb stanowi dziś podstawę planowania skutecznej profilaktyki, pozwalając odejść od działań przypadkowych na rzecz rozwiązań dopasowanych do realnych problemów danej społeczności. Z kolei dobrze zaprojektowane warsztaty profilaktyczne, prowadzone metodami aktywnymi i opartymi na doświadczeniu, umożliwiają poruszanie trudnych tematów – takich jak zdrowie psychiczne, relacje, uzależnienia czy cyberzagrożenia – w sposób angażujący, zrozumiały i pozbawiony nadmiernego moralizowania. W tym obszarze szkoły i jednostki samorządu terytorialnego mogą korzystać ze wsparcia wyspecjalizowanych podmiotów, takich jak Centrum Rozwiązań Profilaktycznych i Społecznych (CRPS) (https://crps.pl/), które realizuje kompleksowe diagnozy, warsztaty i szkolenia oparte na aktualnych danych, doświadczeniu praktycznym oraz obowiązujących kierunkach polityki społecznej i oświatowej, wspierając instytucje w prowadzeniu spójnych, długofalowych i skutecznych działań profilaktycznych.